Turunçgillerin Özü: Vitamin C

     Bir denizci sizce en çok niçin ölebilir bunu hiç düşündünüz mü? Eğer 16. ve 17. yüzyılda yaşamıyorsanız aslında çok da düşünmenize gerek yoktur. Lakin o dönemlerde devletler, denize çıkan asker ve memurlarını bir iki ay sonra skorbüt denilen bir hastalık nedeniyle toprağa veriyordu. 

     1753 yılında James Lind adında bir araştırmacı turunçgillerle skorbütü tedavi ettiğini iddia etse de yıllar boyunca ona inanan çıkmadı. Bilimsel olarak ilk defa Askorbik asit(C vitamini) ilk olarak 1928'de Albert Szent-Gyorgyi tarafından izole edildi ve 1932'de Szent-Gyorgyi ve King tarafından antiscorbutic(skorbüt tedavi eden) faktör ilan edildi.(Svirbely & Szent-Gyorgyi, 1932 , King & Waugh, 1932.)

     Peki Vitamin C ve skorbüt hastalığı neydi? Vitamin C vücuda ne gibi etkileri vardı? C vitamininin anneden fetüse plasental taşınması, fetal sağkalım için gereklidir. Anlayacağınız aslında hayata tutunmamız için gerekli temel vitaminlerden biri Vitamin C. 

     Vitamin C özellikle vücuttaki en güçlü konsantrasyona bağlı suda çözünür antioksidandır.(Frei B, Stocker R, İngiltere L, Ames BN. Askorbat: insan kan plazmasındaki en etkili antioksidandır. Adv Exp Med Biol. 1990; 264 : 155–63.) Sinir sistemi için ve böbrek üstü bezlerinde nörepinefrin sentezi için gereklidir.(Levine SZ, Marples E, Gordon HH. Prematüre Bebeklerde Tirozin ve Fenilalanin Metabolizmasında Bir Kusur. I. Ara Ürünlerin Tanımlanması ve Test Edilmesi. J Clin Invest. 1941b; 20 : 199–207.) Stres durumuyla başa çıkmamız için gereklidir. 

     C vitamini , kolajen üreten hücreler tarafından yeterli miktarda yapısal olarak normal kolajen üretmek ve salgılamak için prokollajenin enzimatik translasyon sonrası modifikasyonunu katalize eder(Kivirikko KI, Myllyla R. Prokolajenlerin translasyon sonrası işlenmesi. Ann NY Acad Sci. 1985; 460 : 187–201.) Yani vücudumuzda bağ dokuları, kemik, eklem ve saç için en önemli madde olan kolajenin üretiminde de temel rol almakta. 

     Peki skorbüt denilen hastalık ne oluyor bu durumda? Aslında saydığım bu iki temel durumun yetersizliği ile sonuçlanan bir durum. Öncelikle böbrek üstü bezlerinin yeterince çalışmamasına bağlı halsizlik ve yorgunluk semptomları. Ardından bunu depresif ruh hâli, iş yapmakta isteksizlik, hipokondriyazis(hasta olma kaygısı) gibi durumların takip etmesi. Aslında buraya kadar olan kısım ilginçtir ama gözlemlediğim kadarıyla toplumun yüzde doksandan fazlasında mevcut. Ve vitamin C içerikli fonksiyonel gıda başlayan herkeste bu semptomların ilk haftadan itibaren azaldığını gördüm. Bu durum ilk yazımda paylaştığım meyve ve sebzelerde yeterince vitamin ve mineral bulunmadığını gösteren tablonun bir kanıtı da sayılabilir.

     Eksiklik devam ettiği durumda ise yara açılması, zayıf yara iyileşmesi, hiperkeratoz(deride kalınlaşma), şişmiş ve gevrek diş etleri, enfeksiyon geçirme sıklığını artış, kanama, ateş ve nefes darlığı gibi durumlar da görülebilmekte. Ve maalesef genellikle başlarda gözden kaçabilmektedir.(Bernardino VR, Mendes-Bastos P, Noronha C, Henriques CC. 2011: Scurvy Odyssey. BMJ Case Rep. 2012; 2012 doi: 10.1136 / bcr-02-2012-5819.)

     Skorbüt dışında son zamanlarda keşfedilen Vitamin C eksikliğinde vücudumuzda bulunan Hif-1alfa(hipoksi ile indüklenebilir faktör) sabitlenemez. Bu durum akciğer hastalıkları,  kalp hastalıkları,  diyabet ve kanser oluşum mekanizmalarında önemli bir rol oynamaktadır. (Shimoda LA, Semenza GL. HIF ve akciğer: pulmoner gelişim ve hastalıkta hipoksiye neden olan faktörlerin rolü. Am J Respir Crit Care Med. 2011; 183 : 152–6.)(Semenza GL. Hipoksi ile indüklenebilir faktör 1 ve kardiyovasküler hastalık. Annu Rev Physiol. 2014; 76 : 39–56.)(Ichiki T, Sunagawa K. Glukoz metabolizması ve obezitede hipoksi yanıt sisteminin yeni rolleri. Trendler Cardiovasc Med. 2014; 24 : 197–201.)(Semenza GL. HIF-1, tümör içi hipoksiye ve onkojenik mutasyonlara metabolik tepkilere aracılık eder. J Clin Invest. 2013; 123 : 3664–71.)

     Bunlarla birlikte C vitamini yapamayan ve düşük C vitamini konsantrasyonuna sahip deneklerde kırmızı kan hücresi ß-spektrini azalır. Diyabette düşük C vitamini konsantrasyonlarına sahip kırmızı kan hücreleri, diyabetik vasküler hastalığın ayırt edici özelliği olan mikrovasküler hipoksiye katkıda bulunabilir hatta buna neden olabilir. (Tu H, Li H, Wang Y, Niyyati M, Wang Y, Leshin J, Levine M. Düşük Kırmızı Kan Hücresi C Vitamini Konsantrasyonları Kırmızı Kan Hücresi Kırılganlığını Uyarır: Glikoz, Glikoz Taşıyıcıları ve Dehidroaskorbik Asit Yoluyla Diyabete Bağlantı. EBioMedicine. 2015 doi: 10.1016 / j.ebiom.2015.09.049.)

     Maalesef bunlarla da bitmiyor. Erkeklerde deneysel iskorbüt hastalığı üzerine yapılan ABD çalışmalarında, iskorbüt belirtileri, C vitamini kesilmesinden yaklaşık 40 gün sonra görülmeye başladı. Bazı deneklerde ayrıca kserostomi ve parotis ve submandibuler tükürük bezlerinin genişlemesi dahil Sjogren sendromu vardı (Hodges RE, Baker EM, Hood J, Sauberlich HE, March SC. İnsanda deneysel iskorbüt. Ben J Clin Nutr. 1969; 22 : 535–48.) Kontrolsüz bir çalışmada ise Sjogrens sendromunun (C vitamini eksikliğinden kaynaklanmayan) C vitamini içeren bir madde karışımı ile tedavisinin semptomları iyileştirdiği bildirilmiştir. (Horrobin DF, Campbell A, McEwen CG. Sicca sendromu ve Sjogren sendromunun EFA, piridoksin ve C vitamini ile tedavisi. Prog Lipid Res. 1981; 20 : 253–4.)

     2003-2004 yıllarında ABD'de 7277 kurumsallaşmamış sivilin katıldığı bir ankette, 6 yaşın üzerindeki deneklerde ortalama plazma C vitamini konsantrasyonları erkeklerde 48 µM ve kadınlarda 54.8 µM idi. Bununla birlikte, erkeklerin% 8.2'si ve kadınların% 6'sının plazma C vitamini konsantrasyonları <11.4 µM idi; bu, açık bir iskorbüt olmanın meydana gelebileceği bir konsantrasyondur.(Schleicher RL, Carroll MD, Ford ES, Lacher DA. Amerika Birleşik Devletleri'nde serum C vitamini ve C vitamini eksikliği prevalansı: 2003-2004 Ulusal Sağlık ve Beslenme İnceleme Anketi (NHANES) Am J Clin Nutr. 2009; 90 : 1252–63.) Denize çıkmanıza gerek yok... Meyve ve sebzelerin posa olması nedeniyle gelişmiş ülkelerde bile durum bu ise kendi ülkemiz için düşünemiyorum maalesef bunu...

     Nasıl ve nereden almalıyız C vitaminini? Yayınlar diyor ki; doku konsantrasyonları plazma ve hücre dışı sıvı C vitamini konsantrasyonlarına bağlıdır ve bunlar da diyetle C vitamini alımına bağlıdır.(Padayatty SJ, Levine M. Vitamin C: the known and the unknown and Goldilocks. Oral Dis. 2016 Sep;22(6):463-93. doi: 10.1111/odi.12446. Epub 2016 Apr 14. PMID: 26808119; PMCID: PMC4959991.) Lakin kronik çiğneme  veya efervesan tablet olarak  vitamin tüketiminin diş minesini aşındırması mümkündür. C vitamini şurubu içeren sükrozun da dişlerde asit hasarına neden olabileceği öne sürülmüştür.( Giunta JL. Çiğnenebilir C vitamini tabletlerinden kaynaklanan diş erozyonu. J Am Dent Doç. 1983; 107 : 253–6. )(Meurman JH, Murtomaa H. Efervesan C vitamini preparatlarının insanda sığır dişleri ve bazı klinik ve tükürük parametreleri üzerindeki etkisi. Eur J Oral Sci. 1986; 94 : 491–499)(Woods RG. C vitamini şurubu. Aust Dent J. 1981; 26 : 336.) Siz C vitaminini hap veya şurup olarak aldığınız zaman diş ve diş etine zararı dokunuyor. O yüzden vitamin C alınacaksa -ki alınmalıdır-meyve ekstresi olarak alınmalıdır.